Vadeli İşlem Sözleşmeleri VIOP

VADELİ İŞLEM VE OPSİYON SÖZLEŞMELERİ

1) VADELİ İŞLEM SÖZLEŞMELERİ

Vadeli İşlem Sözleşmeleri Nedir?

Vadeli işlem sözleşmeleri, belirli bir vadede, önceden belirlenen fiyat, miktar ve nitelikteki malı, kıymetli madeni, finansal göstergeyi, sermaye piyasası aracını ya da dövizi alma ya da satma yükümlülüğü veren sözleşmelerdir.

Vadeli İşleme Konu Olabilecek Araçlar Nelerdir?
Vadeli işlem sözleşmeleri genellikle mallara (tarımsal ürün, enerji ürünleri, metaller gibi…), pay senetlerine, pay senedi endekslerine, faiz oranlarına ve dövize dayalı olarak düzenlenmektedir. Bunların yanı sıra, hızla gelişen günümüz mali piyasalarında değişen yatırımcı ihtiyaçlarına paralel olarak hava durumu, kredi riski gibi birçok farklı değişkene dayalı olarak düzenlenen vadeli işlem sözleşmeleri de işlem görmeye başlamıştır.

Vadeli İşlem Piyasalarında Hangi Amaçlarla İşlem Yapılır?
Vadeli işlem piyasalarında şu amaçlarla işlem yapılmaktadır:
Korunma Amaçlı İşlemler: Spot piyasada pozisyonu olup fiyat riskinden korunmak isteyen yatırımcılar gelecekteki fiyatı sabitlemek amacıyla vadeli işlem piyasasında işlem yaparlar.
Spekülasyon Amaçlı İşlemler: Spekülasyon amaçlı işlem yapan yatırımcılar fiyat hareketlerinden kazanç sağlamak üzere risk alırlar. Spekülatörler bu suretle piyasaların likit olmasını sağlarlar.
Arbitraj Amaçlı İşlemler: Aynı anda, aynı vadeli işlem sözleşmelerinin işlem gördüğü piyasalar arasındaki fiyat farklarından veya spot piyasa ile vadeli piyasa arasındaki fiyat farklılıklarından faydalanılarak kar elde etmek amacıyla yapılan işlemlerdir. Aynı anda bir piyasada alım, diğer piyasada da satım yapıldığı için açık pozisyon taşınmamakta yani herhangi bir risk alınmamaktadır.

Vadeli İşlemlerin Sağladığı Avantajlar Nelerdir?
Vadeli işlem piyasaları, spot piyasada ortaya çıkan risklerin ortadan kaldırılması ya da yönetilmesi, gelecekteki fiyat değişimlerine karşı bugünden alım-satım satım yapılması sonucu tarafların olası fiyat dalgalanmalarına karşı korunmalarını sağlar.
Vadeli işlem piyasaları üreticilere, ithalat ve ihracatçılara, portföy yöneticilerine, bankacılara ve yatırımcılara fiyatların gelecekteki seyirleri hakkında fikir vererek risk ve stok yönetiminde yol gösterici olurlar.
Vadeli işlem piyasalarında yatırımcılar, spot piyasalara oranla daha düşük miktarlarda sermaye ile işlem yapabilme şansına sahiptirler. Spot piyasalarda işlem tutarının tamamı tahsil edilirken, vadeli piyasalarda işlem tutarına oranla daha düşük miktardaki teminat tutarı ile işlem yapılabilmektedir.

Vadeli İşlem Piyasalarında Nasıl Pozisyon Alınır?
Vadeli işlem piyasalarında alınan pozisyon türleri şunlardır:
Uzun Pozisyon: Vadeli işlem sözleşmesi satın alarak uzun pozisyon alan taraf, sözleşmenin vadesi geldiğinde sözleşmeye konu teşkil eden varlığı sözleşmede belirtilen fiyattan ve miktarda satın almak ya da nakdi uzlaşmayı1 sağlamakla yükümlüdür.
Kısa Pozisyon: Vadeli işlem sözleşmesi satarak kısa pozisyon alan taraf, sözleşmenin vadesi geldiğinde sözleşmeye konu teşkil eden varlığı sözleşmede belirtilen fiyat ve miktarda satmak ya da nakdi uzlaşmayı sağlamakla yükümlüdür.


Ters İşlem (Pozisyon Kapatma) Ne Demektir?
Vadeli işlem sözleşmelerinde ters işlem (pozisyon kapatma); aynı özelliklere sahip sözleşmede söz konusu sözleşmenin işlem gördüğü piyasadaki son işlem gününe kadar uzun pozisyon karşısında kısa pozisyon, kısa pozisyon karşısında ise uzun pozisyon alınarak, pozisyonun tasfiyesidir.
Uzun veya kısa pozisyon sahibi olan taraflar pozisyonlarını kapatmak istediklerinde, kısa pozisyon sahibi iseler aynı sözleşmede alım, uzun pozisyon sahibi iseler aynı sözleşmede satım yaparak sahip oldukları pozisyonu kapatabilirler.
İşlem Teminatları
İşlem teminatları vadeli işlemler piyasasının güvenlik mekanizmasıdır. Sözleşmelerde pozisyon alan tarafların her birinin belirli bir teminat yatırması zorunludur. Yatırımcılar, pozisyon açılırken öncelikle işlem yapılacak sözleşme için öngörülen azami günlük fiyat hareket limitine yakın başlangıç teminatı yatırmak durumundadır. Teminatlar piyasadaki günlük fiyat hareketleri karşısında güncelleştirilir ve sürdürme teminatı adı verilen, korunması gereken alt düzeyin altına düşmemesi için gerektiğinde tamamlatılır.
Takas Merkezi
Merkezi Karşı Taraf (MKT) Hizmeti, Takasbank’ın, alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı ise alıcı konumuna geçerek, bu hizmeti verdiği piyasalarda gerçekleştirilen işlemlerin takasının tamamlanmasını teminat, garanti fonu ve tahsis edeceği sermayesi ile taahhüt ettiği hizmettir. Merkezi karşı taraflar karşı taraf riskini ortadan kaldıran mekanizmalardır. Takasbank 3 Mart 2014 tarihinden itibaren VİOP’ta MKT hizmeti vermeye başlamıştır.
Ülkemizde Vadeli İşlem Sözleşmelerini Nasıl Alıp Satabilirim?


Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası A.Ş. (VOB) ülkemizde vadeli işlem sözleşmelerinin alınıp satılacağı ilk borsa olarak 2002 yılında kurularak, 2005 yılında faaliyetlerine başlamıştır.
Borsa İstanbul bünyesinde işlem gören vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerinin alım satımının gerçekleştiği Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası (VİOP) ise 21 Aralık 2012 tarihinde kurulmuş ve işleme başlamıştır.
VOB’da işlem gören vadeli işlem sözleşmeleri, Borsa İstanbul’un 3 Mayıs 2013 tarihi itibariyle VOB’un % 100 hissedarı olmasını takiben 5 Ağustos 2013 tarihinde VOB-VİOP birleşmesinin ardından VİOP’a transfer olmuştur. Bu tarihten itibaren Türkiye’deki tüm vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri VİOP çatısı altında tek platformda işlem görmektedir.

Vadeli İşlemler ve Opsiyon Piyasasında Hangi Ürünler İşlem Görmektedir?
VİOP’ta şu anda çeşitli dayanak varlıklar üzerine düzenlenmiş olan “vadeli işlem sözleşmeleri” ve “opsiyon sözleşmeleri” alınıp satılmaktadır. VİOP’ta işlem gören sözleşmeler ve özelliklerine http://www.borsaistanbul.com/urunler-ve-piyasalar/piyasalar/vadeli-islem-ve-opsiyon-piyasasi adresinden ulaşabilirsiniz.
Vadeli İşlem Sözleşmesi Alım/Satım Emirlerimi VİOP’a Nasıl İletebilirim?


Eğer VİOP’den vadeli işlem sözleşmesi almak istiyorsanız, SPK’nın yetkilendirdiği VİOP’a üye olan bir yatırım kuruluşunda (aracı kurum ya da banka) hesap açtırmanız gerekmektedir. Yatırımcılar, SPK tarafından türev araçlarda işlem aracılığı faaliyeti için yetkilendirilmiş kuruluşlar aracılığıyla vadeli işlem sözleşmesi alım satımına ilişkin emirleri borsaya iletebilmektedir. Ayrıca, emir iletimine aracılık faaliyeti için yetkilendirilmiş kuruluşlar da vadeli işlem sözleşmesi alım satımına ilişkin müşteri emirlerini VİOP’a iletilmek üzere işlem aracılığı faaliyeti için yetkilendirilmiş bir başka kuruluşa iletebilmektedirler.

2) OPSİYON SÖZLEŞMELERİ
Opsiyon Sözleşmesi Nedir?


Opsiyon sözleşmeleri opsiyonu alan tarafa, ödediği opsiyon primi karşılığında, belirli bir vadede veya belirli bir vadeye kadar, önceden belirlenen fiyat, miktar ve nitelikte ekonomik veya finansal göstergeyi, sermaye piyasası aracını, malı, kıymetli madeni ve dövizi alma veya satma hakkı veren, satan tarafı ise yükümlü kılan sözleşmelerdir.
Opsiyon Sözleşmelerinin Türleri
İki tür opsiyon sözleşmesi vardır:


Alım Opsiyonu: Sözleşmeyi alan tarafa gelecekte belirli bir miktarda varlığı, belirli bir fiyattan alma hakkı veren opsiyon sözleşmesidir.
Yatırımcı ilgilendiği varlığın fiyatının yükseleceğini düşünüyorsa bugünden ilgili varlığın fiyatını sabitlemek için alım opsiyonu satın alır.

Vade geldiğinde alıcı taraf spot piyasadaki menkul kıymetin fiyatı ile opsiyon sözleşmesindeki fiyatı karşılaştırarak opsiyonu kullanıp kullanmayacağına karar verir.

Satım Opsiyonu: Sözleşmeyi alan tarafa gelecekte belirli bir miktarda varlığı, belirli bir fiyattan satma hakkı veren opsiyon sözleşmesidir.
Satım opsiyonu alan taraf ileride fiyatların düşeceğini beklemektedir. Fiyatlar düşerse opsiyonu kullanır. Fiyatlar yükselirse opsiyonu kullanmaz. Bu durumda zararı ödediği prim kadardır.
Satım opsiyonunu satan tarafın beklentisi ise fiyatların yükseleceği yönündedir. Opsiyonun kullanılmayacağını veya fiyatın aldığı prim kadar yükselmeyeceğini düşünmektedir. Satan tarafın amacı, aldığı prim kadar kar elde etmektir.

Opsiyon Sözleşmelerinin Altındaki Mantık Nedir?
Herhangi bir opsiyon sözleşmesi, satın alan tarafa kullanım fiyatı olarak adlandırılan, önceden kararlaştırılan bir fiyattan alım-satım hakkı verdiğinden dolayı satın alan taraf bu hakkını kazançlı olduğu zaman kullanacaktır.
Opsiyonu satan taraf ise sözleşmeyi alan tarafın hakkını kullanmak istemesi halinde alım ya da satım yükümlülüğünü yerine getirmesi gerekmektedir. Ancak, opsiyonu satın alan taraf, bu hakkına karşı opsiyonu satan tarafa opsiyon primi adı verilen bir ücret ödemek durumundadır. Opsiyon sözleşmesini alan tarafın riski ödediği primle sınırlı iken satan tarafın yükümlülüğü sınırsızdır

3) YATIRIMCILARIN DİKKAT ETMESİ GEREKEN KONULAR


Risk Nedir?
Risk, temel olarak yatırım amaçlı kullanılan paranın ileride gerçekleşecek olayların belirsizliğinden dolayı kaybedilme tehlikesidir. Anaparanın geri ödenmeme riskinden başka, faiz riski, döviz riski vb. gibi yatırım aracının fiyatını ve dolayısıyla getirişini etkileyen riskler de vardır. Bir yatırımın riski ne kadar yüksekse, o yatırını için vaat edilen getiri de o kadar yüksek olacaktır. Yüksek riskli bir yatırımda eğer işler iyi gider ve vaat edilen getiri alınabilirse yatırımdan yüksek gelir elde edilmiş olacaktır. Ancak bu durumda doğal olarak, beklenen yüksek getiriyi elde edememe- hatta yatırılan paranın da kaybedilmesi tehlikesi de daha büyüktür.
Yatırılan paranın kaybedilme tehlikesinin düşük olduğu yatırımlardan beklenecek getiri ise nispeten düşük olmaktadır. Buna göre, yatırım yapılırken herkesin ne kadar riske katlanabileceğini çok iyi tartması gerekir. Vaat edilen getiri yükseldikçe beraberinde riskin de arttığı unutulmamalıdır. Bu durum, mali piyasaların temel kuralıdır.
Bu çerçevede yatırını yaparken, yatırım araçlarının riske duyarlılıkları ve yatırımcıların riske katlanma dereceleri iyi değerlendirilmelidir.

Vadeli İşlem ve Opsiyon Sözleşmelerinde Risk ve Risk Bildirim Formu
Yatırımcılar vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerinin alını satımı sonucunda kar elde edebileceği gibi zarara da uğrayabilirler. Bu nedenle, vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerinde alım satım yapmaya karar vermeden önce piyasada karşılaşabilecekleri riskleri anlamaları, mali durumlarını ve kısıtlarını dikkate alarak karar vermeleri gerekmektedir.
Vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri çeşitli oranlarda risklere tabidir. Bu çerçevede, piyasada oluşacak fiyat hareketleri sonucunda aracı kuruluşa yatırılan teminatın tümü kaybedilebileceği gibi, kayıplar toplam teminatları dahi aşabilecektir. Kaldıraç etkisi nedeniyle, düşük teminatla işlem yapmanın piyasada lehe çalışabileceği gibi aleyhe de çalışabileceği ve bu anlamda kaldıraç etkisinin yüksek kazançlar sağlayabileceği gibi zararlara da yol açabileceği ihtimali göz önünde bulundurulmalıdır.


Bu nedenle, yatırımcıların işlem yapmaya başlamadan önce SPK’nın III-39.1 sayılı “Yatırım Kuruluşlarının Kuruluş ve Faaliyet Esasları Hakkında Tebliğ”in 25 inci maddesinde öngörülen ve bir örneğine söz konusu Tebliğ’in ekinde yer verilen “Yatırım Hizmet ve Faaliyetleri Genel Risk Bildirim Formu”nun dikkatlice okunmasında fayda bulunmaktadır.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir